İçeriğe geç

Yüzde hesaplama: yüzde artış ve azalış

Bir sayının yüzdesi, yüzde değişim ve oran hesaplama.

Ne hesaplanacak
%

Sonuç

12

%15 × 80 = 0,15 × 80 = 12

–
–
–
–
–
–
–
–

Bir sayının yüzdesi nasıl bulunur?

Yüzde, bir bütünün yüzde birlik parçalarıyla ifadesidir: %15, 15/100 yani 0,15 anlamına gelir. Bir sayının yüzdesini bulmak için yüzdeyi 100’e bölüp sayıyla çarparsınız. Hesap makinesindeki karşılığı sayı × yüzde ÷ 100’dür. İndirim, komisyon, zam ve KDV hesaplarının hepsi bu tek işleme dayanır; bir etiket fiyatının indirimli halini discount calculator (İngilizce) doğrudan verir.

Formül · Y'nin yüzde X'i
sonuç = X100 × Y
= 15100 × 80 = 12
Örnek · 850 TL'lik üründe %30 indirim
  1. Yüzdeyi ondalığa çevirin: 30 ÷ 100 = 0,30.
  2. İndirim tutarı: 0,30 × 850 = 255 TL.
  3. Ödenecek tutar: 850 − 255 = 595 TL. Tek adımda: 850 × 0,70 = 595.

Zihinden hesaplarken %10’u ezberleyin: virgülü bir basamak sola kaydırmak yeter. %5 bunun yarısı, %20 iki katı, %15 ise ikisinin toplamıdır. Bir de takas hilesi vardır: 8’in %50’si ile 50’nin %8’i aynı sayıdır (4), hangisi kolaysa onu hesaplayın. Faizli borçta yüzde nasıl işler, kredi hesaplama aracında taksit taksit görebilirsiniz.

Bir sayı diğerinin yüzde kaçıdır?

Parçayı bütüne bölüp 100 ile çarpın. “-nin” ekinden önceki sayı bütündür ve bölenin yerine geçer. Sınavda 36 sorudan 27’sini doğru yapan bir öğrenci 27 ÷ 36 × 100 = %75 başarı elde etmiştir. Bütün sıfırsa hesap tanımsızdır ve araç sonsuz yazmak yerine bunu söyler.

Formül · X, Y'nin yüzde kaçı
yüzde = XY × 100
= 2736 × 100 = %75

Aynı mantıkla bütünü de bulabilirsiniz: 30 sayısı bir sayının %20’siyse sayı 30 ÷ 20 × 100 = 150’dir. Aracın “Bütünü bul” sekmesi bu işlemi yapar.

Yüzde artış ve azalış nasıl hesaplanır?

Değişim her zaman eski değere göre ölçülür: yeni değerden eskiyi çıkarın, eskiye bölün, 100 ile çarpın. Sonuç pozitifse artış, negatifse azalıştır.

Formül · yüzde değişim
değişim = yeni − eskieski × 100
= 12,50 − 1010 × 100 = %25
Örnek · 10 TL'lik ürün 12,50 TL oluyor ve sonra geri iniyor
  1. Fark: 12,50 − 10 = 2,50.
  2. Eski fiyata bölün: 2,50 ÷ 10 = 0,25, yani %25 artış.
  3. Fiyat 10 TL’ye dönerse taban artık 12,50’dir: −2,50 ÷ 12,50 = −0,20, yani %20 azalış.

Eski değer sıfırsa yüzde değişim tanımsızdır: 0’dan 50’ye çıkmak “sonsuz artış” değil, 50 birim artıştır. Eski değer negatifse (zarardan zarara geçiş gibi) araç mutlak değere böler; finans raporları bu durumda yüzde vermek yerine “anlamlı değil” yazmayı tercih eder.

Yüzde ekleme ve çıkarma: KDV örneği

Bir tutara yüzde eklemek için (1 + yüzde ÷ 100) ile çarpın. KDV hariç 1.000 TL’ye %20 KDV eklemek 1.000 × 1,20 = 1.200 TL eder. Tersi, yani KDV dahil fiyattan KDV’siz fiyata dönmek, ters işlemdir: 1.200 ÷ 1,20 = 1.000. Aracın “Dahilden ayır” seçeneği bunu yapar. Oranlara göre sonuçlar:

KDV hariç tutara KDV eklemek
KDV oranı1.000 TL dahilKDV2.500 TL dahilKDV
%1 1.010,00 TL 10,00 TL 2.525,00 TL 25,00 TL
%10 1.100,00 TL 100,00 TL 2.750,00 TL 250,00 TL
%20 1.200,00 TL 200,00 TL 3.000,00 TL 500,00 TL

Kaynak: hesaplanmıştır, tutar × (1 + oran ÷ 100). Güncel KDV oranları için KDV hesaplama sayfasına bakın.

En sık yapılan hata, KDV dahil fiyattan %20’yi doğrudan düşmektir. 1.200 TL’nin %20’si 240’tır ve 960 bulursunuz; oysa KDV tutarı 200 TL’dir, çünkü %20 matrahın üzerine eklenmiştir, dahil fiyatın değil. Ters işlemde bölün, çıkarmayın.

Sık kullanılan yüzdeler tablosu

Satırdaki yüzdeyi, sütundaki sayıya uygulayın. Değerler iki ondalığa yuvarlanmıştır.

Y'nin %X'i
Yüzde50 sayısının200 sayısının1.000 sayısının2.500 sayısının
%1 0,5 2 10 25
%5 2,5 10 50 125
%10 5 20 100 250
%15 7,5 30 150 375
%18 9 36 180 450
%20 10 40 200 500
%25 12,5 50 250 625
%50 25 100 500 1.250

Kaynak: hesaplanmıştır, X ÷ 100 × Y.

%50 düşüş neden %100 artışla telafi edilir?

Aynı yüzdeli artış ve azalış birbirini götürmez, çünkü her biri farklı bir tabana göre hesaplanır. 100 TL’den 50 TL’ye düşen bir fiyat %50 kaybetmiştir; 100’e dönmesi için 50’lik tabanın üzerine 50 eklenmelidir, bu da %100’dür.

100 50 100 −%50 +%100
Düşüş tabanı 100, geri dönüş tabanı 50’dir. Bu yüzden yüzdeler eşit değildir.
Bir değişimi geri almak için gereken değişim
DeğişimDüşüşten sonra geri dönmek için artışArtıştan sonra geri dönmek için düşüş
%10 %11,1 %9,1
%20 %25 %16,7
%25 %33,3 %20
%33,33 %50 %25
%50 %100 %33,3
%75 %300 %42,9

Kaynak: hesaplanmıştır; telafi = X ÷ (100 − X), geri alma = X ÷ (100 + X).

Yüzde ile yüzde puanı

Değişen şey kendisi bir yüzdeyse, örneğin faiz oranı ya da işsizlik oranı, iki farklı anlatım vardır. Oran %40’tan %45’e çıkarsa artış 5 yüzde puanıdır; göreli olarak ise (45 − 40) ÷ 40 = %12,5 artış olur. İkisi de doğrudur, ama “faiz %5 arttı” cümlesi hangisini kastettiğini söylemez. Merkez bankaları ve istatistik kurumları iki oran arasındaki farkı puanla, göreli değişimi yüzdeyle anlatır. Bir puanın yüzde biri bir baz puandır.

Sık yapılan hatalar

  • İndirimi aynı yüzdeyle geri almak. %20 indirimli ürün 480 TL ise eski fiyat 480 ÷ 0,80 = 600 TL’dir, 480 × 1,20 = 576 değil. Kalan orana bölün.
  • Yanlış taban. Eski değer her zaman paydadır. Örnekteki 10 TL’den 12,50 TL’ye zammı yeni değere bölerseniz %25 yerine %20 bulursunuz.
  • Ardışık yüzdeleri toplamak. %20 zam ve ardından bir %20 zam 1,2 × 1,2 = 1,44’tür: %40 değil, %44 artış.
  • Farklı büyüklükteki grupların yüzdesinin ortalamasını almak. 10 sınavın %90’ı ile 30 sınavın %50’si toplamda 24/40 = %60’tır, ortalama gibi görünen %70 değil.

Sık sorulan sorular

Hesap makinesinde yüzde nasıl hesaplanır?

Sayıyı yazın, çarpın, yüzdeyi yazın, 100’e bölün. 80’in %15’i için 80 × 15 ÷ 100 = 12. Birçok telefonda % tuşu vardır, ama modele göre farklı çalışır; uzun yol daha güvenlidir.

Yüzde değişim ile yüzde fark aynı şey midir?

Hayır. Yüzde değişimin bir yönü vardır (eski ve yeni değer). Yüzde fark ise “önce-sonra” olmayan iki değeri, örneğin iki mağazanın fiyatını kıyaslar ve farkı ortalamalarına böler. Araç ikisini birlikte gösterir: 1,60 ile 2 TL için değişim %25, yüzde fark ise 0,40 ÷ 1,80 = %22,22’dir.

Yüzde 100’ü geçebilir mi?

Geçebilir. 40’ın %150’si 60’tır ve üç katına çıkan bir fiyat %200 artmıştır. Yalnızca bir bütünün payı (sınav puanı gibi) %100’ü aşamaz.

Yüzde işareti sayının önüne mi sonuna mı yazılır?

Türkçede yüzde işareti sayının önüne yazılır (%20), bu sayfa da öyle yazar. Uluslararası ölçü birimi kuralları (NIST SP 811) teknik metinlerde sayıdan sonra boşluklu yazımı (20 %) önerir; günlük yazıda ikisi de anlaşılır.

Kaynaklar

Son gözden geçirme: 9 Kasım 2026. Sayfadaki diğer tüm rakamlar gösterilen formüllerle hesaplanmıştır. Yalnızca bilgi amaçlıdır; mali tavsiye değildir.